Kalkmortel maken

1. Wat ga je maken: metselen, voegen of pleisteren?

Een kalkmortel moet passen bij de toepassing. Een voeg vraagt om verdichtbaarheid en een passend vochttransport; een metselmortel om draagvlak en goede verwerking; een pleister om een geschikte opbouw en een beheersbare krimp. Eerst beoordelen we de ondergrond en de bestaande situatie, daarna pas de mengverhouding.

De korrelmaten zijn voorbeelden, geen vaste eisen. Als praktische oriëntatie wordt de grootste korrel bij voegwerk vaak beperkt tot circa een derde van de voegbreedte. Voor pleisters is de maximale korrelmaat mede afhankelijk van de laagdikte.

2. Bekijk eerst de bestaande mortel

Bij herstel van historisch metsel- en pleisterwerk is de oorspronkelijke mortel een belangrijke informatiebron. Kijk daarom niet alleen naar de kleur aan het oppervlak. Bekijk, waar verantwoord mogelijk, ook een representatief breukvlak van de oude mortel met een loep. De zandkorrels en insluitingen geven aanwijzingen voor de oorspronkelijke grondstoffen, de bereiding en het uiterlijk van het werk.

Een handloep met circa 6-12 keer vergroting is voor een eerste inspectie vaak al nuttig. Fotografeer een vers breukvlak met schaalverdeling. Kies bij een waardevol monument zorgvuldig bestaande losse fragmenten of laat deskundig bemonsteren. Kleur en zichtbare insluitingen kunnen een bron zijn voor herstelwerk, maar leveren op zichzelf geen betrouwbare bindmiddelidentificatie of oorspronkelijke mengverhouding op.

Welke kenmerken kun je herkennen?

Zo maak je een eenvoudige opname

1. Zoek representatief oud werk. Controleer of de gevonden mortel waarschijnlijk oorspronkelijk is en geen latere cementrijke reparatie of voegvulling.
2. Documenteer vóór ingrijpen. Maak foto’s van het metselwerk en, waar al een los fragment beschikbaar is, van een vers breukvlak naast een maataanduiding. Beschadig geen waardevol oorspronkelijk materiaal alleen om een proef te maken.
3. Bekijk met een loep. Noteer zandfracties, korrelvorm, kleur, schelp, grondjes, kalkinsluitingen en eventuele baksteenfragmenten.
4. Bekijk meer dan één plaats. Binnen één gebouw kunnen verschillende bouwfasen, restauraties en mortelrecepturen voorkomen.
5. Leg de conditie vast. Noteer vocht, zoutuitbloei, verzanding, scheuren, loszittende steen en de mate van blootstelling aan weer en water.
6. Maak een passend proefmengsel. Streef naar een compatibele mortel in kleur, structuur, porositeit, sterkte en vochtgedrag. Kopieer zichtbare bestanddelen niet automatisch.

3. Zand is meer dan een vulmiddel

Bij herstelwerk gebruik je de waarnemingen aan de oude mortel als vertrekpunt voor je zandkeuze. Zand beïnvloedt de bindmiddelbehoefte, verwerking, krimp, poriënstructuur, sterkte en het uiterlijk. Twee zandsoorten met dezelfde maximale korrelgrootte kunnen door hun verschillende korrelverdeling toch een heel andere mortel opleveren.

• Korrelverdeling: een passende verdeling van fijne en grovere korrels kan de holle ruimte beperken. Een eenzijdig gegradeerd zand vraagt soms relatief veel bindmiddelpasta.
• Korrelvorm: scherp, hoekig of meer afgerond zand verwerkt anders en beïnvloedt de samenhang van het mengsel.
• Fijne fractie: zeer fijn materiaal kan de waterbehoefte verhogen. Klei of leem kan in historische mortels voorkomen; de betekenis en eventuele geschiktheid ervan vragen beoordeling. Ongewenste vervuiling en schadelijke zouten moeten worden vermeden.
• Vochtgehalte: vochtig zand kan opzwellen in volume. Meet voor vergelijkbare proefrecepten bij voorkeur met droog zand, of doseer reproduceerbaar op massa met vastgelegd vochtgehalte.
• Historisch uiterlijk: bij restauratie horen ook zandkleur, mineralogie, korrelvorm en zichtbare structuur bij de keuze.

Bekijk zand en aggregaten bij Kalkshop →

4. Welke kalk kies je?

De verschillen tussen kalkdeeg en droge kalk zijn uitgebreider beschreven in onze blog Kalkdeeg versus droge kalk .

Traditionele hot-mixed mortel: deze historische bereidingswijze wordt hier alleen ter toelichting genoemd. Kalkshop levert hot-mixed kalkmortels vooraf bereid; zelf blussen of produceren behandelen we niet in deze doe-het-zelfhandleiding. Voor verwerking gelden de productspecifieke voorschriften.

5. De holle-ruimtetest: wat vraagt jouw zand?

Met een eenvoudige watertest kun je de ruimte tussen droge zandkorrels bij benadering bepalen. Dat geeft een eerste aanwijzing voor de hoeveelheid bindmiddelpasta die nodig is om het zand samenhangend te verbinden.

Zo voer je de proef uit met 1 liter zand

1. Neem een ruime, rechte maatcilinder met een nauwkeurige schaalverdeling. Je moet er minstens 2 liter in kunnen meten. Gebruik schoon water en een zandmonster dat volledig droog is.
2. Meet 1.000 ml droog zand af, zonder het hard aan te stampen, en zet het apart.
3. Meet 1.000 ml water af in de maatcilinder.
4. Strooi het zand geleidelijk in het water. Tik zacht op de cilinder zodat ingesloten lucht kan ontsnappen en het mengsel kan bezinken.
5. Lees het eindvolume van water plus zand af. Dat zal bij schoon, weinig absorberend zand onder 2.000 ml liggen.
6. Bereken de geschatte holle ruimte: (2.000 ml – afgelezen eindvolume) / 1.000 ml x 100% . Herhaal de proef bij voorkeur meerdere keren.

6. Van testresultaat naar een proefverhouding

Bij een gemeten holle ruimte van 25% is het theoretische pastavolume een kwart van het zandvolume: 1:4. Bij 40% komt dat op 1:2,5. Daarmee wordt begrijpelijk waarom 1 deel kalk op 3 delen zand geen universeel recept is.

Let op: dit zijn theoretische volumeverhoudingen voor bindmiddelpasta, niet voor droge CL90 of NHL in poedervorm. De praktische behoefte wordt mede bepaald door het gekozen bindmiddel, verwerking, korrelvorm, gewenste porositeit en het object. Een hoge gemeten holle ruimte kan ook aanleiding zijn om de zandgradatie te verbeteren.

Praktijkvoorbeelden met Dullinger-kalkdeeg

Onderstaande richtverhoudingen zijn afkomstig uit de door Dullinger verstrekte voorbeelden voor kalkdeegpleisters. Zij gelden als vertrekpunt voor proefmengsels en zijn geen voorgeschreven recepten voor metsel- of voegwerk.

De genoemde getallen zijn product- en toepassingsgebonden voorbeelden. Ook zandgradatie, dichtheid en consistentie van het kalkdeeg blijven bepalend.

7. Hoe meng je kalkmortel?

Goed mengen is onderdeel van de receptuur. Een mortel met de juiste hoeveelheden grondstoffen is nog niet automatisch een goede mortel. Het mengen moet de kalk gelijkmatig over de zandkorrels verdelen en de gewenste samenhang ontwikkelen.

Eros de Vink benadrukt dat een krachtige, knedende mengbeweging de kalk beter over de zandkorrels verdeelt. Bij een zuivere kalkdeegmortel kan de plasticiteit daardoor sterk verbeteren zonder extra water. Een dwangmenger of geschikte panmenger werkt doorgaans intensiever dan een gewone vrijevalmenger. Bij kleine hoeveelheden kan zorgvuldig handmatig beslaan geschikt zijn.

A. Mengen met kalkdeeg (putkalk)

1. Meet reproduceerbaar af. Gebruik vooraf gekozen hoeveelheden zand en kalkdeeg. Noteer de toestand van beide materialen.
2. Breng kalkdeeg en zand samen. Begin met een beperkte proefhoeveelheid in een geschikte mengbak, panmenger of knedende menger.
3. Geef het mengsel arbeid. Meng, kneed, besla of stamp totdat zand en kalkdeeg één samenhangende massa vormen. Een zeer stijve mortel kan door intensief kneden merkbaar plastischer worden.
4. Voeg niet te snel water toe. Kalkdeeg bevat al water. Beoordeel de mortel pas nadat hij voldoende mechanisch is bewerkt.
5. Controleer op kalkklonten en droge plekken. Meng verder of pas de methode aan als de massa niet homogeen is.
6. Leg eventuele watercorrectie vast. Alleen wanneer nodig kleine, afgemeten hoeveelheden toevoegen en opnieuw beoordelen.

Een zuivere luchtkalkmortel zonder hydraulische of andere reactieve toevoegingen kan vóór gebruik, afhankelijk van samenstelling en opslag, opnieuw worden beslagen of opgewerkt. Houd de mortel beschermd tegen uitdroging en vervuiling. Deze regel geldt niet automatisch voor mortel met NHL, puzzolanen of andere hydraulisch reagerende bestanddelen.

B. Mengen met droge CL90 of NHL

1. Weeg het droge bindmiddel en bepaal de hoeveelheid zand reproduceerbaar, met aandacht voor eventueel aanwezig zandvocht.
2. Meng droge bestanddelen gelijkmatig wanneer het gekozen productvoorschrift dit toelaat.
3. Voeg schoon water geleidelijk en gecontroleerd toe tijdens het mengen.
4. Meng tot een gelijkmatige mortel ontstaat en beoordeel samenhang en verwerkbaarheid. Voeg niet onnodig extra water toe.
5. Houd bij NHL en andere hydraulisch reagerende bindmiddelen de productspecifieke verwerkingstijd en menginstructie aan. Mortel die begint af te binden niet met extra water opnieuw verwerkbaar maken.

Welk menggereedschap kies je?

Voor kleine proefhoeveelheden kan intensief handmatig mengen of beslaan heel geschikt zijn. Voor grotere hoeveelheden zijn een geschikte panmenger, dwangmenger of knedend mengsysteem praktische opties. Een zeer taaie, kalkrijke mortel vraagt soms meer kneedarbeid dan een gewone mengspindel levert. Kies dus het gereedschap bij de mortel, niet de mortel bij het gereedschap.

Meer over mengarbeid, mechanische verwerking en historische mortels lees je in Historisch voegwerk en pleisterwerk herstellen .

8. Proefmortel, verwerking en nabehandeling

Maak vóór uitvoering een proefmengsel en bij voorkeur een proefvlak op een representatief deel van de ondergrond. Beoordeel daarbij meer dan alleen de verse consistentie.

• Vers: wordt iedere zandkorrel voldoende omhuld, laat de mortel zich verwerken en verdichten, en treedt geen ongewenste ontmenging of waterafscheiding op?
• Op het object: sluit de mortel aan op de steensoort, de onderzochte oude mortel met haar zichtbare bestanddelen, de zuiging, voegmaat of laagdikte, en de aanwezige conditie?
• Na aanbrengen: hoe ontwikkelen hechting, krimp, scheurvorming, oppervlaktebeeld, kleur en samenhang zich tijdens droging en verharding?
• Op langere termijn: past de beoogde porositeit, sterkte en vochthuishouding bij het bestaande werk?

Verwerking begint bij een geschikte ondergrond

Verwijder losse en onverenigbare delen waar herstel noodzakelijk is. Reinig de ondergrond en breng de zuiging onder controle. Veel sterk zuigende, droge ondergronden vragen tijdige bevochtiging, maar de juiste mate hangt af van materiaal en omstandigheden. Vermijd verwerking op een ondergrond met vrijstaand water. Bescherm vers kalkwerk tegen te snelle uitdroging door zon en wind, slagregen en vorst. De vereiste duur en wijze van nabehandeling hangen af van het morteltype en de weersomstandigheden.

9. Verdieping, producten en bronnen

Verder lezen op Kalkshop

Materialen vinden

Veelgestelde vragen