Pigmenten & kleur

1. Wat is een pigment?

Een pigment is een fijn verdeeld materiaal dat kleur geeft aan een verf, mortel of pleister. Pigmentdeeltjes lossen doorgaans niet op in het bindmiddel. Ze worden daarin verdeeld en geven het materiaal zijn kleur doordat ze bepaalde delen van het licht absorberen, weerkaatsen of verstrooien.

Een kleurstof gedraagt zich anders. Die is doorgaans oplosbaar in een bepaald medium. Voor kalkverf, kalkpleisters en kalkmortels worden meestal geschikte, onoplosbare pigmenten toegepast.

Vier begrippen die vaak door elkaar worden gehaald

Waarom gebruiken we hoofdzakelijk anorganische pigmenten?

Traditionele kalkafwerkingen hebben een uitgesproken mineraal karakter. Veel anorganische aard- en oxidepigmenten passen daar goed bij. Ze kunnen stabiel blijven in een sterk alkalische omgeving en geven een breed palet van ingetogen aardkleuren tot diepe, krachtige tinten.

Voor restauratie is bovendien belangrijk dat het pigment zich voorspelbaar gedraagt en dat een gekozen recept later opnieuw kan worden samengesteld.

2. Poederpigmenten of kleurconcentraten?

Bij Kalkshop zijn zowel droge poederpigmenten als vloeibare kleurconcentraten verkrijgbaar. Beide geven kleur, maar vragen een verschillende manier van mengen en doseren.

Kalkbestendige Tintasol-kleurconcentraten

Tintasol is een reeks gebruiksklare kleurconcentraten waarmee geschikte kalkverven en minerale afwerkingen op kleur kunnen worden gebracht. De kleuren omvatten onder meer oxidegeel, oxiderood, oxideoranje, groene aarde, blauw, bruin, groen, zwart en wit.

Een vloeibaar kleurconcentraat bevat meestal pigmentdeeltjes die in een dragermedium zijn verdeeld. Het is dus niet automatisch een opgeloste kleurstof. De pigmenten kunnen, afhankelijk van de kleur en formulering, organisch of anorganisch zijn.

Gebruik uitsluitend een concentraat waarvan de gekozen kleur en het dragermedium geschikt zijn voor het betreffende kalkproduct. Ook een als kalkbestendig aangeduid concentraat is niet zonder controle uitwisselbaar tussen alle kalkverven, kaleien en mortels.

Bekijk de Tintasol-kleurconcentraten bij Kalkshop .

3. Natuurlijke aardpigmenten en synthetische oxiden

De kleuren van aarde en gesteente worden al duizenden jaren gebruikt. In de restauratiepraktijk zijn vooral okers, sienna’s, ombers, groene aardes en ijzeroxidepigmenten belangrijk.

Natuurlijke aardpigmenten bestaan vaak uit meerdere mineralen. De kleur wordt beïnvloed door onder andere ijzerverbindingen, kleimineralen, mangaanverbindingen, de korrelgrootte en de herkomst.

Wat gebeurt er als je een aardpigment verhit?

Een bijzonder voorbeeld is het branden van bepaalde gele of bruine aardpigmenten. Tijdens verhitting kan de kristalstructuur van ijzerhoudende mineralen veranderen. Daardoor ontstaan andere kleuren, zoals warm roodbruin.

Zo bestaan er van sienna en omber traditioneel zowel natuurlijke als gebrande varianten. De naam vertelt dus niet alleen iets over de kleur, maar soms ook over de behandeling van de oorspronkelijke grondstof.

Waarom synthetische oxiden gebruiken?

Een synthetisch ijzeroxide kan een zeer gecontroleerde kleur, fijnheid en kleurkracht hebben. Dat is aantrekkelijk wanneer een kleurdosering vaker moet worden herhaald of wanneer een klein beetje pigment veel invloed moet hebben.

Natuurlijke aardpigmenten kunnen juist een bijzonder karakter geven door de variatie in mineralen, transparantie en kleurtoon. Beide groepen hebben daarom een eigen plaats binnen historische en hedendaagse kalkafwerkingen.

4. Kalkbestendigheid, lichtechtheid en kleurkracht

Verse kalk is sterk alkalisch. Bij luchtkalk komt dit onder meer door het aanwezige calciumhydroxide. Niet ieder pigment kan in een dergelijke omgeving zijn kleur en chemische eigenschappen behouden.

Een pigment dat prachtig werkt in olieverf, acrylverf of leemverf is daarom niet automatisch geschikt voor traditionele kalkverf.

Vier eigenschappen om rekening mee te houden

• Alkalibestendigheid: het pigment moet chemisch stabiel blijven in het alkalische bindmiddel.
• Lichtechtheid: de kleur moet voldoende bestand zijn tegen licht en UV-belasting.
• Weerbestendigheid: voor buitentoepassing moet de gehele afwerking geschikt zijn voor regen, zon en temperatuurwisselingen.
• Kleurkracht: de hoeveelheid pigment die nodig is om een bepaalde kleurintensiteit te bereiken.

Welke pigmenten zijn doorgaans geschikt voor kalk?

Veel traditionele, ijzeroxidehoudende aardpigmenten en geschikte synthetische ijzeroxiden worden al lange tijd toegepast in kalkgebonden afwerkingen.

Bij andere pigmenten, met name bepaalde blauwe, groene en organische pigmenten, moet de chemische geschiktheid zorgvuldig worden gecontroleerd. Niet de kleurnaam, maar de specifieke pigmentsamenstelling is doorslaggevend.

Ook moderne organische pigmenten kunnen in sommige gevallen uitstekend alkalibestendig zijn. Het is dus onjuist om alle organische pigmenten op voorhand ongeschikt te noemen.

Waarom wordt kalkverf lichter tijdens het drogen?

Verse kalkverf of kalkmortel heeft vaak een diepere, donkerdere kleur dan het droge eindresultaat. Dat komt door het verschil in lichtverstrooiing tussen een natte en een droge, poreuze kalkmatrix.

Bovendien verandert tijdens carbonatatie het calciumhydroxide geleidelijk in calciumcarbonaat. De uiteindelijke kleur wordt niet alleen bepaald door pigment, maar ook door de samenstelling en structuur van het verharde materiaal.

De basiskalk en het zand kleuren mee

Niet iedere kalk is even wit. Afhankelijk van grondstof, productiewijze, mineralogie en fijnheid kunnen kalken verschillende witte, crème, beige of grijze tonen hebben.

Ook het zand bepaalt een belangrijk deel van het eindresultaat. Geel zand geeft een andere achtergrond dan wit kwartszand, grijs zand of een mengsel met donkere minerale insluitsels.

Het is daarom mogelijk dat dezelfde pigmentdosering in twee verschillende kalkmortels een merkbaar andere kleur oplevert.

Meer hierover lees je in ons artikel Kleur en karakter van kalk .

5. Pigmenten mengen en doseren

Een mooie kleur is belangrijk, maar bij professioneel werk moet dezelfde kleur ook opnieuw gemaakt kunnen worden. Dat vraagt een reproduceerbaar recept en een vaste werkwijze.

Stappenplan: een kalkmortel of kalkverf op kleur maken

1. Kies een geschikte basis

   Bepaal eerst met welke kalkverf, kalkpleister of mortel je gaat werken. Noteer de exacte samenstelling, de hoeveelheid en het gebruikte zand of vulmiddel.

2. Kies kalkbestendige pigmenten

   Controleer de geschiktheid van de pigmenten voor het betreffende bindmiddel. Gebruik voor een historische reconstructie bij voorkeur een pigmentcombinatie die past bij het oorspronkelijke materiaal en kleurbeeld.

3. Weeg nauwkeurig af

   Gebruik een voldoende nauwkeurige weegschaal en noteer de massa van ieder afzonderlijk pigment. Kleine afwijkingen kunnen, vooral bij krachtige oxiden, zichtbare kleurverschillen geven.

4. Meng volgens het type product

   In een droog mortelmengsel kun je geschikt poederpigment eerst zorgvuldig droog verdelen. Bij kalkdeeg of traditionele kalkverf is het vaak beter om het pigment vooraf tot een gladde pasta aan te wrijven. Bij Tintasol volg je de specifieke menginstructie.

5. Maak een reeks proefdoseringen

   Maak bijvoorbeeld een lichtere, een middelste en een donkerdere variant. Verander per proef zo weinig mogelijk andere variabelen, zodat je het effect van het pigment kunt beoordelen.

6. Maak een proefvlak

   Breng het materiaal aan op een representatieve ondergrond en gebruik dezelfde laagdikte, verdichting en afwerking als bij het definitieve werk.

7. Beoordeel na droging

   Bekijk het resultaat bij daglicht en eventueel ook bij kunstlicht. Vergelijk niet alleen de kleur, maar ook de textuur en het oppervlaktebeeld.

8. Leg het recept vast

   Registreer de kleurcode, pigmentgewichten, basisproduct, hoeveelheid water, mengwijze, datum, batch en afwerktechniek. Bewaar zo mogelijk een uitgehard monster.

Hoe bereken je een pigmentdosering?

Een pigmentpercentage is alleen bruikbaar wanneer duidelijk is ten opzichte van welke hoeveelheid het is berekend.

Een eenvoudig voorbeeld: 200 gram pigment toegevoegd aan 20 kilogram droge basismortel is 1% ten opzichte van die droge basismortel.

Dat is iets anders dan 1% ten opzichte van uitsluitend het aanwezige kalkbindmiddel. Ook een percentage vloeibaar kleurconcentraat is niet rechtstreeks vergelijkbaar met een percentage droog pigment.

Waarom een kleur bij ander licht kan veranderen

Twee kleuren kunnen onder daglicht bijna gelijk lijken, maar onder kunstlicht zichtbaar verschillen. Dit verschijnsel heet metamerie.

Een kleurmatch voor een historische gevel moet daarom bij geschikt natuurlijk licht worden beoordeeld. Bij interieurs is ook de uiteindelijke verlichting van belang.

Een RAL- of NCS-code kan een handig communicatiemiddel zijn, maar vervangt geen mortelrecept en geen uitgehard proefmonster.

6. Historische kalkverfkleuren: Kalkfärg 90

Bij Kalkshop staat de originele Kalkfärg 90-kleurkist van ECS-Teknik uit Zweden. Deze bijzondere verzameling bevat fysieke kleurmonsters van traditionele kalkafwerkingen. Op de achterzijde van de kleurplaatjes staan de bijbehorende recepten.

De collectie is ontwikkeld vanuit Zweedse kennis over historische kalkkleuren, traditionele pigmenten en kalkbereiding. De huidige door ECS-Teknik beschreven uitvoering omvat 238 geschilderde proefplaatjes. Een oudere uitvoering kan een andere samenstelling of omvang hebben.

Waarom is deze kleurkist zo waardevol?

• De monsters laten zien hoe pigmenten eruitzien in een werkelijke kalkgebonden afwerking.
• De recepten verbinden het zichtbare kleurbeeld met de gebruikte pigmenten en hun dosering.
• De collectie toont historische kleurtonen die niet altijd eenvoudig met een moderne kleurcode te omschrijven zijn.
• Het materiaal helpt bij het onderzoeken en reconstrueren van traditionele kalkverfkleuren.

Van Zweeds kleurrecept naar een Nederlands restauratieproject

Een historisch kleurrecept kan een prachtig uitgangspunt vormen, maar levert met andere kalk en pigmenten niet automatisch exact dezelfde kleur op.

De Zweedse monsters zijn verbonden met een specifieke kalkbasis, pigmentkwaliteit en verwerking. Als we die vertalen naar een andere kalkverf, moeten we de kleur opnieuw beoordelen op een proefvlak.

Bij Kalkshop kunnen we de Kalkfärg 90-monsters vergelijken met onze eigen kleurwand en voorbeelden van historisch pleister- en schilderwerk. Zo komen historisch onderzoek en praktische kleurreconstructie bij elkaar.

Meer achtergrond: ECS-Teknik – Kalkfärg 90 .

7. Meer dan 500 kleurdoseringen voor steen, voegwerk en kalk

Een historische kleur reconstrueren is meer dan het kiezen van een pigment uit een potje. Bij een oude gevel of een beschadigd natuurstenen onderdeel moeten kleur én materiaalbeeld overeenkomen.

Kalkshop beschikt over meer dan 500 samengestelde kleurdoseringen voor onder andere kalkmortels, kalkpleisters, kalkverf en steenreparatiemortels.

De doseringen zijn afgestemd op bepaalde producthoeveelheden, waaronder circa 25 kg mortel of pleister, circa 12,5 kg fijne stucco- of glanspleister en circa 10 liter traditionele kalkverf. Controleer bij iedere bestelling voor welk basisproduct de dosering bedoeld is.

Waarom een kleurrecept niet universeel is

Een pigmentcombinatie die een zandsteenreparatiemortel precies de juiste kleur geeft, kan in een andere kalkmortel lichter, donkerder of warmer uitvallen.

Dat wordt onder meer bepaald door:

• De kleur van het kalkbindmiddel.
• De zandsoort en korrelverdeling.
• De hoeveelheid en aard van het pigment.
• Het vochtgehalte bij beoordeling.
• De manier van mengen en verdichten.
• De afwerking met borstel, voegspijker, rasp of schuurmiddel.
• De textuur, porositeit en veroudering van het oppervlak.

Stappenplan: een historische kleur reconstrueren

1. Neem een representatief origineel monster

   Neem bij voorkeur een fragment van de bestaande voeg, baksteen, kalkpleister of natuursteen mee. Kies een monster waarop de oorspronkelijke kleur nog goed te beoordelen is. Bij monumenten mag dit uitsluitend wanneer monstername verantwoord en toegestaan is.

2. Onderzoek kleur en materiaalstructuur

   Kijk niet alleen naar lichtheid en kleurtoon, maar ook naar korrelgrootte, poriën, minerale insluitsels, patina en oppervlaktebewerking.

3. Kies een technisch passende basismortel

   Een voeg- of steenreparatiemortel moet in de eerste plaats verenigbaar zijn met het oorspronkelijke bouwmateriaal. De juiste kleur maakt een te harde of anderszins ongeschikte mortel niet geschikt.

4. Vergelijk bestaande fysieke kleurmonsters

   Gebruik de kleurenwand, kleurenwaaier, kleurdoos en bestaande proefmonsters om de dichtstbijzijnde kleurrecepten te vinden. Maak zo nodig aanvullende proefdoseringen.

5. Maak proefstukken met de echte mortel

   Gebruik het basisproduct dat ook op het werk zal worden toegepast. Breng de mortel aan in een overeenkomstige laagdikte en werk het oppervlak op dezelfde manier af.

6. Vergelijk de volledig gedroogde proeven

   Bekijk de monsters onder geschikt licht naast het origineel. Houd rekening met patina, eventuele vervuiling en het verschil tussen nat en droog materiaal.

7. Registreer de definitieve kleurcode

   Leg de gekozen basismortel, pigmentdosering, mengverhouding en afwerking vast. Daarmee kan bij toekomstig onderhoud gericht worden teruggegrepen op het oorspronkelijke proefrecept.

De Kalkshop-kleurenwaaier

Onze kleurenwaaier voor steen en kalk bevat meer dan 400 kleuren voor diverse steenreparatiemortels, kalkafwerkingen en historische bouwmaterialen.

De kleuren zijn onder meer afgestemd op baksteen, natuursteen, terracotta en gekleurde kalkmortels. Een gedrukte of digitale kleur dient als indicatie: de werkelijke kleur van een uitgehard monster blijft bepalend.

De kleurdoos met 100 uitgeharde monsters

Voor reparaties aan baksteen en natuursteen is een fysieke kleurdoos met 100 uitgeharde steenreparatiemortels beschikbaar.

Dit maakt het mogelijk om een kleurmonster direct naast een historisch bouwmateriaal te houden en de kleur in de werkelijke omgeving te beoordelen.

Onze kleurservice voor reparatiemortels

Is een bestaande kleur niet goed terug te vinden? Met onze kleurservice kun je een monster van de oorspronkelijke steen laten beoordelen.

Op basis daarvan ontvang je drie passende reparatiemortelmonsters, ieder met een eigen kleurcode, om de uiteindelijke keuze te maken.

8. Wat doet kleur met ons?

Kleur is niet alleen een technische eigenschap van een materiaal. Kleur beïnvloedt ook hoe we een ruimte of gebouw ervaren.

Een warm okergeel kan een ruimte vriendelijk en licht laten aanvoelen. Een zacht grijsgroen roept bij veel mensen associaties op met natuur en rust. Diepe aardkleuren kunnen een ruimte meer intimiteit en karakter geven.

Dit zijn echter associaties, geen universele psychologische wetten. Kleurbeleving wordt beïnvloed door cultuur, herinnering, licht, omgeving en persoonlijke voorkeur.

De genoemde betekenissen zijn veelvoorkomende kleurassociaties, geen gegarandeerde psychologische of medische effecten.

Waarom kalkkleuren zo’n bijzonder karakter hebben

Een traditionele kalkverf heeft vaak een uitgesproken matte uitstraling. De structuur van de ondergrond en de wijze van kwasten beïnvloeden hoe het licht wordt verstrooid.

Daardoor kan een kleur afhankelijk van het tijdstip van de dag en het invallende licht subtiel veranderen.

De kleurnuances van een handmatig aangebrachte kalkafwerking geven een oppervlak vaak een levendig karakter. Dat is niet hetzelfde als een onregelmatig of slecht uitgevoerd schilderwerk.

De invloed van kleur op historische architectuur

In historische gebouwen was kleur niet uitsluitend decoratief. Pigmenten werden gebruikt om architectonische onderdelen te benadrukken, materialen te imiteren of een interieur een bepaalde uitstraling te geven.

Er bestaat echter geen algemeen kleurenpalet dat zonder onderzoek aan iedere historische bouwperiode kan worden toegeschreven. Regionale tradities, beschikbare pigmenten, gebouwfunctie en opeenvolgende verbouwingen speelden allemaal een rol.

9. Pigmenten door de geschiedenis heen

De geschiedenis van pigmenten begint bij de aarde onder onze voeten. Mensen gebruiken al tienduizenden jaren minerale kleurstoffen om voorwerpen, wanden en soms hun lichaam van kleur te voorzien.

Door de eeuwen heen werden pigmenten niet alleen mooier en veelzijdiger, maar ook steeds beter onderzocht en vervaardigd.

Waarom sommige historische kleuren veranderen

Een kleur die we vandaag op een eeuwenoude schildering zien, is niet noodzakelijk de oorspronkelijke kleur. Pigmenten kunnen chemisch veranderen door licht, lucht, vocht en het gebruikte bindmiddel.

Ook vervuiling, vernis, zouten en eerdere restauraties kunnen het kleurbeeld beïnvloeden.

Daarom is bij historisch kleuronderzoek soms materiaalonderzoek nodig, naast visuele waarneming.

Pigmentnamen vertellen verhalen

Namen zoals Venetiaans rood, Sienna, omber en ultramarijn verwijzen naar historische gebruiken, handelsroutes, herkomst of karakteristieke kleurbeelden.

Maar een hedendaags pigment met een historische naam hoeft chemisch niet identiek te zijn aan het oorspronkelijke materiaal.

10. Pigmenten in geneeskunst, rituelen en holistische tradities

Pigmenten zijn door de geschiedenis heen niet alleen gebruikt voor schilderwerk. Ze speelden ook een rol bij lichaamsversiering, rituelen, cosmetica en traditionele geneeskundige bereidingen.

Rode aarde en symboliek

Rode oker is in verschillende archeologische contexten gevonden. De rode kleur werd in uiteenlopende culturen geassocieerd met bijvoorbeeld leven, bloed, bescherming of ceremonie.

De betekenissen verschilden sterk per plaats, periode en cultuur. Het is daarom niet juist om aan ieder historisch gebruik van rode oker dezelfde symbolische betekenis toe te kennen.

Cinnaber en traditionele geneeskunst

Een bekend historisch voorbeeld is cinnaber, een rood mineraal dat kwiksulfide bevat. Het werd als pigment gebruikt en kwam ook voor in bepaalde traditionele geneeskundige systemen.

Cinnaber en andere kwikhoudende stoffen kunnen gezondheidsrisico’s opleveren. Het historische gebruik ervan bewijst niet dat een stof veilig of geneeskrachtig is.

Kleurentherapie en holistische kleurbeleving

Binnen verschillende holistische tradities worden kleuren in verband gebracht met emoties, energie, evenwicht en welzijn.

Deze opvattingen zijn interessant vanuit cultuurhistorisch perspectief. Ze mogen echter niet worden verward met wetenschappelijk bewezen medische toepassingen.

Er bestaat onderzoek naar de relatie tussen kleur, waarneming en emotionele associaties, maar dat levert geen algemeen bewijs op dat een bepaalde pigmentkleur ziekten kan behandelen of genezen.

11. Veiligheid en veelgemaakte fouten

Ook natuurlijke pigmenten moeten zorgvuldig worden verwerkt. Dat een pigment uit aarde of mineralen afkomstig is, betekent niet automatisch dat het onschadelijk is.

Het risico hangt af van de exacte chemische samenstelling, de deeltjesgrootte, de hoeveelheid stof, de blootstellingsduur en de manier van werken.

Veiligheidsvoorschriften

• Lees het veiligheidsinformatieblad. Controleer het etiket, de gevarenindeling en de gebruiksvoorschriften van het specifieke pigment, concentraat en bindmiddel.
• Voorkom stofvorming. Giet poederpigmenten voorzichtig over en vermijd het inademen van fijn pigmentstof.
• Gebruik passende bescherming. Werk met geschikte handschoenen, oogbescherming en waar de risicoanalyse dat vereist passende adembescherming.
• Houd rekening met de kalk. Verse kalkmortel en kalkverf zijn alkalisch en kunnen huid en ogen beschadigen.
• Werk schoon. Verwijder stof met geschikte stofafzuiging of een passende natte reinigingsmethode. Blaas pigmentstof niet weg met perslucht.
• Bewaar correct. Sluit verpakkingen, voorkom vocht, behoud productetiketten en houd materialen buiten bereik van kinderen en dieren.
• Gebruik uitsluitend voor geschikte toepassingen. Bouwpigmenten zijn niet automatisch toegelaten voor voedingsmiddelen, cosmetica of speelgoed.

Veelgemaakte fouten

Veelgestelde vragen

12. Verder lezen en kleuren ontdekken

Wie zich verder wil verdiepen in pigmenten, kalkkleuren en historisch kleuronderzoek, vindt bij Kalkshop meer informatie, materiaal en mogelijkheden om proefvlakken te maken.

Historische en wetenschappelijke achtergronden

• ECS-Teknik – Kalkfärg 90. Een historische Zweedse collectie met fysieke kalkkleurmonsters en recepten. Bekijk de collectie .
• Historic England. Informatie over historische afwerkingen, behoud van schilderlagen en traditionele bouwmaterialen. Historic England .
• Scottish Lime Centre Trust. Praktijkkennis over traditionele kalkverf, pigmentering en toepassing. Scottish Lime Centre Trust .
• The Metropolitan Museum of Art. Onderzoek en publicaties over historische pigmenten en schildertechnieken. The Metropolitan Museum of Art .
• Rijksmuseum. Materiaaltechnisch onderzoek naar historische kleuren, schilderijen en pigmenten. Rijksmuseum .

Deze handleiding geeft algemene informatie over pigmenten en kleurreconstructie. De exacte toepassing, dosering en veiligheidsmaatregelen worden bepaald door het specifieke pigment, de productspecificaties, het bindmiddel en de omstandigheden op het werk.