Brikkenmeel, ook wel baksteenmeel genoemd, is een kunstmatige puzzolaan op basis van vermalen rood gebakken klei.
Wat is baksteenmeel of brikkenmeel?
Baksteenmeel, ook wel brikkenmeel genoemd, is een fijn vermalen product van gebakken klei, zoals baksteen of dakpan. Door het bakproces bevat dit materiaal reactieve bestanddelen die in combinatie met kalk en vocht een puzzolane reactie kunnen geven. Daardoor wordt het gebruikt als kunstmatige puzzolaan in traditionele kalkmortels. De warme roodachtige kleur maakt het bovendien geschikt als kleurgevende minerale toeslag in mortels en pleisters.
Hoe werkt brikkenmeel in kalkmortel?
Puzzolanen zijn materialen die rijk zijn aan reactieve silica en/of alumina. Op zichzelf zijn ze niet bindend, maar in aanwezigheid van kalk (calciumhydroxide) en vocht reageren ze tot hydraulisch werkende verbindingen. In de praktijk betekent dit dat een zuivere luchtkalkmortel door toevoeging van baksteenmeel een licht hydraulisch karakter kan krijgen. Dat kan zorgen voor meer vroege samenhang en een betere verharding in toepassingen waar enige vochtbelasting of tragere carbonatatie een rol speelt.
Historische toepassing
Gemalen baksteen en keramisch poeder kennen een lange bouwgeschiedenis. In de oudheid werden natuurlijke en kunstmatige puzzolanen toegepast in kalkmortels voor constructies waar een meer hydraulische werking gewenst was. Wanneer geen vulkanische puzzolaan beschikbaar was, werden ook gemalen baksteen en aardewerk gebruikt als alternatief. Dat maakt baksteenmeel tot een materiaal met een duidelijke historische verwantschap binnen de traditie van kalkgebonden mortels.
Oosthoek Encyclopedie, 1916
“Brikkenmeel – Poeder van gebrande klei, vroeger gebruikelijk als hydraulische toeslag in metselspeciën. Het wordt verkregen door fijnstampen van goed doorbakken metselsteenen of gebakken kleibrokken. Brikkenmeel of baksteenmeel is door de toepassing van cement en tras geheel verdrongen; het wordt thans niet meer gebruikt.”
De Romeinen gebruikten brikkenmeel, gemalen baksteen en keramisch poeder met kalk vooral in mortels die beter tegen water en vocht moesten kunnen. Zulke mengsels werden toegepast in baden, cisternen, reservoirs, aquaducten, vloeren en waterdichte afwerklagen. In de Romeinse bouwkunst staat dit principe onder meer bekend als opus signinum: een kalkgebonden mortel of betonachtig mengsel met gemalen of gebroken keramiek, gewaardeerd om zijn waterbestendige eigenschappen. Ook in andere hydraulische mortels en betonachtige constructies werd gemalen keramiek gebruikt, vooral waar een meer hydraulische werking gewenst was.
Toepassing in de praktijk
Baksteenmeel of brikkenmeel kan worden toegevoegd aan putkalk, luchtkalkmortel en hotmix-kalkmortels wanneer een mortel iets meer hydraulische ondersteuning mag krijgen, zonder direct over te stappen op een sterk hydraulisch bindmiddel. Daarnaast wordt het toegepast wanneer men een warmere, roodbruine tint in de mortel wil brengen.
Toepassingen zijn onder meer:
- kalkmortels met een licht hydraulisch karakter
- restauratiemortels op basis van luchtkalk
- voegmortels en pleisters met warme roodtinten
- historische recepturen waarin gemalen baksteen of dakpan als toeslag voorkomt
Kleur en uitstraling
Baksteenmeel heeft van nature een rood tot roodbruin karakter. De uiteindelijke kleur in de mortel hangt af van onder meer:
- de kleur van de kalk
- het gebruikte zand
- de dosering van het baksteenmeel
- de droging en nabehandeling
- de opname en zuiging van de ondergrond
Een proefvlak blijft daarom altijd verstandig.
Verpakking
Vermalen baksteen en dakpannen 0–2 mm
Beschikbaar in:
- 500 gram
- 1 kg
- 5 kg
- 10 kg
Bewaren
Droog bewaren en beschermen tegen vocht.
Veiligheid
Niet inslikken.
Vermijd onnodige stofvorming bij verwerking.





